Mon 29 Dec - 01:41

نقش مهندسین در دفاع مقدس

خلاقیت در مهندسی چیست؟

خلاقیت در مهندسی، پویایی و بهره‌گیری از روشها و تاکتیک‌های بدیع مهندسی به منظور فراهم آوردن محیطهای جغرافیایی و عملیاتی غیر قابل تصور برای دشمن و دفع محدودیت از مقدورات نیروهای خودی است، این خلاقیت به عواملی مربوط میباشد که به آن پرداخته خواهد شد.

عوامل مؤثر در خلاقیت و نوع‌آوری مهندسی

1.قدرت تصمیم‌گیری و آزادی عمل منطقی و مؤثر نیروهای مهندسی در صحنه عمل؛

  1. سازماندهی متناسب با رزم؛
  2. مدیریت و فرماندهی و کنترل انقلابی؛
  3. حفظ روحیه خطرپذیری و جسارت نیروهای مهندسی؛
  4. ارتقای تخصص و مهارت در نیروهای مهندسی؛
  5. برخوررداری از تفکر خلاق و پویا؛

بزرگترین خلاقیت رزمندگان اسلام در جنگ هشت ساله این بود که توانستند تاکتیکها و تکنیکهای خود را که نوعی خلاقیت و نوآوری محسوب میگردد، بر استراتژی و دکترین نیرومند دشمن غلبه دهند.

اصول مهم نظامی را که پایبند یکسری قوانین دیکته شده بود برهم زنند. تکنیکهایی که در عرصه نبرد فقط برای یک بار به کار گرفته میشود و دشمن به سرعت، بدل آن را مییابد. تکنیکهایی از قبیل تعویض محیطهای جغرافیایی جنگ، تغییر تاکتیکها، غافلگیر کردن دشمن در محیطهای مختلف عملیاتی، تعویض شیوه‌های نبرد، انتخاب زمان نبرد و مجبور کردن دشمن به ادامه نبرد در مناطق غیر دلخواه خود، استفاده از پتانسیل‌های جغرافیایی مناطق مختلف به منظور جبران نقاط ضعف خودی، کاهش نقاط قوت دشمن، پناه بردن به عملیاتهای شبانه به دلیل نیازهای غیرقابل تامین و پوشش ضعفهای خودی و کاهش اثر و دقت سلاح‌های دشمن، ایجاد قابلیت و ساخت تجهیزات مهندسی مناسب با محیطهای جغرافیایی و عملیاتی مانند پلهای کوثری و خیبری جهت امکان نبرد در هور یا احداث جاده در مناطق رملی بستان به منظور امکان عملیات از جناح دشمن و دسترسی به عقبه آن در عملیات طریق‌القدس و اجرای پل و طراحی و ساخت طرادهای شناور به منظور عبور از رودخانه غیرقابل عبور آروند )به زعم دشمن(، همه نوعی ابتکار عمل و خلاقیت در مهندسی دفاع مقدس محسوب می‌گردد.

سیر فعالیتهای مهندسی در دفاع مقدس همواره از خلاقیت ها و توانمندی‌های متعدد حکایت دارد.

یگان مهندسی سپاه ابتدا در خط شیر )شرق کارون(، با یکی دو دستگاه لازم و تلاش شهیدان عسگری، منصوری و زارعان فعالیتش را شروع کرد و در حصر آبادان با سازماندهی اولیه در شکل تیم مهندسی و در طریق‌القدس با سازمان گروهان مهندسی و در عملیاتهای فتح‌المبین و بیت‌المقدس به صورت گردان مهندسی و در عملیاتهای خیبر و بدر به صورت تیپها و لشگرهای مهندسی براساس نیاز سازمان رزم سپاه، تشکیل و وارد صحنه عملیات گردید و به عنوان مهندسی رزمی در صف مقدم نبرد به اجرای خاکریز و عملیاتهای خاکی پرداخت.

نمونه‌ای دیگر از ابتکارات سپاه اسلام، انعطاف پذیری در سازمان ادغام یگانها و تیمهای مهندسی سپاه با نیروهای جهاد سازندگی، وزارتخانه‌های دولتی و ارتش بود که بسته به نوع عملیات و محیط جغرافیایی و استعداد نیروهای به کار گرفته شده و مأموریت واگذار شده دائماً در تغییر و جابجایی بودند و کمبود تجهیزات مهندسی مناطق نبرد به این شیوه تأمین میگردید.

که این عمل یعنی ترکیب اقدامات مهندسی جهاد و سپاه و سازماندهی دولتی تحت عنوان قرارگاه صراط مستقیم صورت گرفت و این خود یکی از ابتکار عملهای فرماندهان مهندسی دفاع مقدس بود که با رقابتی سالم و تخصصی و فنی مهندسی دفاع مقدس، نسبت به تعریف سطوح و نیاز مهندسی در محیطهای مختلف و موقعیتهای گوناگون حداکثر بهرهبرداری لازم را به عمل میآورد به نحوی که با تشکیل قرارگاه مهندسی خاتم الانبیاء)ص( توزیع مأموریتها براساس شجاعت، حجم و اندازه و اهمیت و ضریب خطرپذیری و... صورت میگرفت. در سه منطقه جلوی نبرد، منطقه میانی و منطقه عقبه تقسیم کار میشد و از این توان عظیم استفاده میشد.

از دیگر موارد خلاقیت و نوآوری که شاید به جرأت بتوان مهندسی دفاع مقدس را از فعالترین بخشهای آن در دفاع برشمرد، ساخت ماکتها و مواضع فریب به منظور گمراه کردن دشمن و اتلاف منابع، وقت، فکر، سلاح، جنگ‌افزارها و غافلگیری آنها و تمرکز نیروهای خودی در سایر محیطهای عملیاتی را میتوان از نمونه‌های برجسته خلاقیت و نوآوری مهندسی برشمرد.

از جمله ابتکارات دیگری که در دفاع مقدس استفاده شد ابداع خاکریزهای تعجیلی به منظور مقابله با انبوه جنگ‌افزارها و آتش سلاحهای دشمن و در امان ماندن نیروها و تجهیزات از گزند تهاجمات دشمن بود و این خلاقیت به اندازه‌ای جلوی دشمن را در عملیاتهای آفندی می‌گرفت که دشمن بعثی از آن به عنوان قفل‌کننده توان زرهی و ادوات خود یاد کرد و به این فکر افتاد که طرحی برای مقابله با این پدیده به وجود آورد و برای اجرای این طرح سرلشگر ستاد سعدی طعمه مأمور این مهم شد.

احداث خاکریزهای ضد رازیت و کورکننده دید دشمن و ایجاد محیطی مناسب و جدید و به دور از چشمان هوشیار، نمونه دیگر خلاقیت و نوآوری در دفاع مقدس بود که تجهیزات پیشرفته راداری اهدایی به دشمن توسط همپیمانانش را کم‌اثر و بی‌ارزش مینمود.

از دیگر خلاقیتهای مهندسی دفاع مقدس میتوان مدیریت انقلابی و بسیجی گونه را مثال زد که سازمان متناسب با محیط صحنه عملیات، آموزش  هندسی توأم با تقویت روحیه و رزمندگی داوطلبانه را در خود ایجاد میکرد و از اینرو سازمان مذکور از رشد معنوی لازم برخوردار میشد و به همین سبب در بعضی از عملیاتها خصوصاً عملیاتهای اواخر سال 60 و اوایل سال 61 وقتی مهندسی سپاه می خواست از  روشها و سازماندهی مهندسی ارتش استفاده کند ناموفق بود، اما آنجایی که خلاقیت به کار میرفت و سازماندهی متناسب با رزم طراحی و پیشبینی میگردید، موفقیت آن بیشتر میشد.

این خلاقیت در سازمان به حدی بود که حتی فرماندهان مهندسی جنگ نیز سازمان یکسانی نداشتند و هر یگان سازمان مهندسی خاص خود را داشت و از مقامات بالا هم اجباری بر این امر نبود. برای مثال سازمان لشگر 14 امام حسین)ع( با سازمان مهندسی لشگر 27 محمد رسول‌ا...)ص( و سازمان این دو با مهندسی 44 قمر بنی هاشم)ع( متفاوت بود. حتی گردانهایی که در محیطهای عملیاتی غرب و کوهستان و ارتفاعات فعالیت مینمودند با گردانهای مهندسی مستقر در جنوب هم از نظر ساختار و سازماندهی متفاوت بودند، هم از نظر موقعیت جغرافیایی و هم از نظر تشکیلاتی و مدیریتی. نوع ساماندهی و سازماندهی مهندسی از خلاقیت و ویژگیهای خاص بهره گرفته بود.

از دیگر ابتکارات و خلاقیتهای مهندسی دفاع مقدس ساخت ماشین آلات کنترل از راه دور بود که به جهت آسیبپذیری ماشینآلات مهندسی و ارتفاع بلند آنها و حجم انبوه آتشهای دشمن و به منظور جلوگیری از تلفات نیروهای مخلص راننده و دستگاههای مهندسی از این ابتکار عمل توسط محققین و پژهشگران مهندسی استفاده شد.

طراحی پل 13 کیلومتری خیبر، بنبست در عملیات آبی و با فاصله زیاد بین ساحل خودی و دشمن را از بین برد و نگرانی فرماندهان جنگ در خصوص نحوه پشتیبانی از یگانهای تکرو خود در ساحل دشمن را کاهش داد.

خلاقیت یکی از اصول و ارکان اصلی مهندسی میباشد که باید بر آن تأکید فراوان کرد و زمینه ای فراهم کرد که نیروها بتوانند در این راه فعالیتهای لازم را انجام دهند.

خلاقیت به عنوان موتور محرکه علوم نظامی است و این حرکات ایجاد نمیشود مگر در سایه یک قدرت تصمیمگیری جامع و کامل و سازماندهی منظم و ارتقای تخصص و مهارت در نیروهای مهندسی.

امید است روزی شاهد افزایش هر چه بیشتر نبوغ و خلاقیت رزمندگان اسلام در عرصه جهاد و سازندگی میهن اسلامیمان باشیم

جاده سید الشهدا

جاده چهارده کیلومتری سید الشهدا به عرض هفده متر در شرق هورالهویزه و از منطقه جفیر اغاز و پس از طی مسافت در داخل اب های منطقه وارد جزیره مجنون شمالی میشود .  با توجه به اهمیت عملیات خیبر و تصرف جزایر مجنون توسط رزمندگان و نیز تاکید امام خمینی نسبت به حفظ جزایر مجنون طرح احداث جاده سید الشهدا در دستور کار قرارگاه حمزه و جهاد سازندگی قرار گرفت.چرا که پل خیبر به طور مرتب زیر اتش سنگین دشمن قرار داشت.و تعمیر صدمات ناشی از انفجار و  ترکش این پل در بلند مدت مقرون به صرفه نبود و از طرفی به عنوان مکمل پل خیبر با تسهیل تردد دو طرفه خودروهای سنگین و زرهی میتوانست نقش مهمی در حفظ جزایر مجنون ایفا کند. لذا ده روز پس از نصب پل خیبر عملیات احداث جاده زیر نظر شهید مهندس بهروز پورشریفی اغاز شد و بیش از هزار کامیون کمپرسی به مدت دو ماه و نیم به حمل خاک پرداختند .

 

علیرغم حرکت اب در هور و وجود باتلاق های متعدد در طول مسیر و همچنین قرار داشتن در زیر گلوله باران توپخانه و بالگرد های دشمن جاده از دو سو به هم نزدیک شد و در روز سوم شعبان و همزمان با میلاد امام حسین ع ساخت جاده به اتمام رسید و از ان تاریخ به بعد این جاده ، جاده ی سید الشهدا نامیده شد ارتفاع این جاده از سطح زمین و سنگرهای حاشیه شمالی ان که برای حفظ جان افراد احداث شده بود  عملا جاده را به یک مانع پدافندی در منطقه تبدیل کرده بود. پس از پایان جنگ و بازگشت نیروهای دو طرف به مرز های بین المللی بخشی از جاده که در خاک دشمن قرار داشت تخلیه و حد فاصل نیروهای دشمن و خودی توسط مهندسی رزمی مسدود شد

 

پـــــل مـعـلـــق

گاهی مسیر نیروها در جبهه های غرب به جاهایی می رسید که امکان احداث پل های بزرگ نبود .البته بیشتر مواقع احتیاجی هم نبود .ضمن این که آوردن مصالح و امکانات به آن نقطه میسر نمی شد، در این مواقع برای عبور نیروها ، مهندسین جهاد ، پل های معلق را در مسیر اجرا می کردند . این پل ها  علیرغم ظاهر ساده شان . محاسبات بسیار پیچیده ای  داشتند . کمترین اشتباهی باعث می شد این پل ها  بپیچد و نیروها را دچار حادثه کنند. اتفاقی که به مدد دقت و توجه مهندسان هرگز نیافتاد .

پل متحرک خضر

عراق مدت ها نفهمید ایران چطور بدون پل فاو را پشتیبانی میکند .خضر، این وسیله عظیم الجثه که نه خروش اروند حریفش شد نه حملات هواپیماهای عراقی . یک تراکتور بدون چرخ روی یک قطعه پل شناور نصب شد و یک سیستم بکسل که در دو طرف اروند محکم شده بود . به رینگ چرخ این تراکتور متصل بود . روی این خضر ها همه چیز قابل جابه جایی بود حتی تانک و کامیون های پر از بار .

قایق های با ملخ چوبی

مهندسان برای رفع مشکل پروانه موتور قایقهایی که در مرداب به دلیل حجم زیاد نی و گیاهان مردابی از کار می افتاد دست به ابتکاری نو زدند و قایقهایی را طراحی کردند که با ملخ چوبی و از طریق جابجای هوا هم روی نی و هم روی آب با سرعت پیش می رفتند جالب اینجاست که موتور متحرک این قایقها موتور فولکس بود که برای خنک شدن احتیاج به آب نداشت و با هوا خنک می شد و بعدها نمونه بزرگتر این نوع قایقها با نصب موتور هواپیما ساخته شد.

لندکروز شنی دار

بعضی از مناطق جنگی، جغرافیای رملی و ناصاف داشتند، عبور در این منطقه بسیار سخت بود و عراق از این مزیت استفاده می کرد. مهندسان جهاد با طراحی و ساخت شنی هایی که به وانت لندکروز متصل می شد عبور در این مناطق را میسر کردند و نام آن را" لندکروز شنی دار" گذاشتند و تا پایان جنگ تکنولوژی آنها را ارتقا دادند. بعد از ساخت لندکروز شنی دار که قدرت و قابلیت حرکت در رمل و پستی و بلندی را داشت،مهندسان جهاد نفربر دوزیست را نیز طراحی کردند.

باتلاقروی جبل

در دوران جنگ عبور دادن تعداد زیادی از نیروها از باتلاقها و نهرها و رودخانه های کوچک و بزرگ هر کدام تکنیکی خاص می طلبید که تلاش جهادگران در ساخت پلهای فایبرگلاس، پلهای شناور، پلیکا، فرشهای باتلاقی، سرعت عبور نیروها را در شبهای عملیات با کمترین تلقات بالا می برد. جهادگران علاوه بر ساخت "فرش باتلاقی" که یک سازه مهندسی و ساخته شده از پروفیل های محاسبه شده آلومینیوم است،"باتلاقروی جبل" را برای عبور از باتلاق و نیزارها ساختند؛ این دستگاه بزرگ با چرخهایی با قطر بیش از 4 متر برای یدک کشی، بازکردن راه و موانع در باتلاقها و نیزارهای جنوب ساخته شد.

بالن ابابیل

"بالن ابابیل" را می توان یکی از ابتکارات صنایع هوایی در حوزه دفاع دانست که مهندسان جهاد برای فریب هواپیماهای دشمن دست به ابتکاری جالب زدند. طرح بالن ابابیل در واقع هم فریب و هم سفیر مرگ هواپیماهای دشمن بود که می خواستند از گذرگاههای تنگ بین کوهها و دور از چشم رادارها به پالایشگاه اصفهان نزدیک شوند. این بالن بزرگ با دنباله های فلزی و مواد خاصی که در آن به کار رفته بود این امکان را می داد که در رادار هواپیماهای دشمن دیده شده و راه عبور آن را ببندد و از حمله صرف نظر کند ضمن اینکه در در هنگام حمله هوایی خلبان دشمن ناگهان با موجودی عجیب مواجه می شد که در آسمان ثابت ایستاده است که باید تأکید کرد، انتخاب جنس بالن، نحوه دوخت، عایق بندی، اتصال فلز به پلاستیک و ... از نکات پیچیده مهندسی در آن زمان بود

 

 

پل خیبر

فرمانده‌هان سپاه پاسداران در طراحي عمليات خيبر با استفاده از تجربه حاصل از عملیات والفجر مقدماتی، ضریب امنیت را شدت بخشیده و رعایت حفاظت اطلاعات را اصل قرار دادند. مضافاً به اینکه دو نکته مهم دیگر در دستور کار قرار گرفت. نکته اول، فعالیت‌های شناسایی بود که با توجه به رعایت اصل حفاظت، به نیروهای بومی سپاه خوزستان واگذار شد. نکته دوم، تغییر در سازمان رزم سپاه پاسداران و ایجاد قابلیت عملیات آبی خاکی بود که باید محقق میشد، بر همین اساس، یگان دریایی سپاه )قرارگاه نوح( تشکیل شد. در عین حال، برای جلوگیری از هوشیاری دشمن، قرارگاه دریایی سپاه در بوشهر فعال گردید تا به این وسیله تلاش جدید به منظور افزایش فعالیت در خلیج فارس تلقی گردد. منطقه عملیاتی که در شرق رودخانه دجله و داخل هورالهویزه واقع شده است، از شمال به العزیر و از جنوب به القرنه طلائیه محدود می‌گردد. این منطقه دارای دو نوع طبیعت متفاوت است: هور و خشکی. قسمت خشکی، که حداقل عرض آن 8 کیلومتر و حداکثر 10 کیلومتر است، توسط دو هور بزرگ يعني هورالهویزه در شرق و هورالحمار در غرب آن احاطه شده است. هم چنین، منطقه مذکور توسط رودخانه دجله به دو قسمت شرقی غربی تقسیم می‌شود که 3/4آن در شرق رودخانه قرار دارد. جاده مواصلاتی عماره - بصره نیز در غرب رودخانه واقع است. هور منطقه ای است هم سطح دریا که در بعضی مناطق، سطح آب آن 2 تا 3 متر بالاتر از آب دریاست و به طور کلی نسبت به مناطق هم جوار گود می‌باشد و در مسیر رودخانه‌های قدیمی و دایمی به وجود می‌آید ودارای روییدنی‌هایی به شرح زیر است: 1.     نی با ارتفاع 2 تا 7 متر که عمدتاً در جاهای عمیق می‌روید. 2.     بردی که معمولاً ارتفاع آن بین 1 تا 2 متر است. 3.     چولان که در جاهای کم عمق می‌روید و ارتفاع آن کمتر از 50 سانتی متر است. به علت پوشش فشرده سطح هور از نی، بردی و چولان، تردد در آن تنها از معابری خاص )آبراه‌ها، نهر‌ها و یا محل عبور حیوانات وحشی( امکان پذیر است. پل خیبر برای استفاده در آبهای راکد تهیه شده بود و ویژگی‌های مخصوص به خود را داشت. با تحقيق و پژوهش فراوان مهندسان، طرح تلفیق فوم و فایبر گلاس که توانایی و استحکام پل را در مقابل حملات بی وقفه و بی‌امان دشمن بالا میبرد، مورد تأیید قرار گرفت و پلهای نمونه در یکی از کارگاههای متعلق به کمیته فنی دفتر مرکزی جهاد سازندگی ساخته شد. این در حالی انجام شد که هنوز بسیاری از مسئولان با بی‌اعتمادی و نگرانی به اجرای کار می‌نگریستند. قطعات ساخته شده برای گذراندن مرحله آزمایشی خود، به دریاچه آزادی واقع در مجموعه ورزشی آزادی تهران انتقال داده شد. برای نصب این قطعات در دریاچه آزادی، فرماندهی نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران و فرمانده نیروی زمینی و معاون صنایع خودکفایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با حضور در مجموعه آزادی، از نزدیک با نحوه طراحی، ساخت و کارایی پل آشنا شدند. پلهای خواسته شده در مدت زمان لازم ساخته و در فواصل معینی از پل پارکینگ و ضد هوایی تعبیه شد. همچنین در فواصل مشخص قطعات یدکی پل آماده بود تا در صورت هرگونه صدمه احتمالی به سرعت تعویض شود و به هنگام اجرای عملیات عظیم خیبر مورد بهره‌برداری قرار گرفت. اين پل در نوع خود یک شاهكار مهندسي به حساب مي‌آمد به گونه‌ای كه باعث گرديد تا ژنرال‌هاي كاركشته نظامي جهان به اعجاب انگيز بودن آن اعتراف كنند و بگويند كه بزرگترين پل شناور دنيا به طول 14 كيلومتر بر روي هور ساخته شد

پل بعثت

آنچه عمليات والفجر 8 را در ميان ديگر عمليات‌ها شاخص كرده است، اقدامات مهندسي به ويژه نصب پل بعثت بر روي رودخانه اروند رود است كه پل بعثت، به طول 900 متر و عرض 12 متر روي اروند زده شد تا چشم جهانيان را خيره كند.
پنج هزار لوله 12 متري، به قطر 142 سانتيمتر و ضخامت 16 ميليمتر از جنس فولاد، در عمق دوازده متري رودخانهاي خروشان كه ارتفاع جزر و مدش از پنج متر هم بالاتر ميرفت، شش ماه وقت گرفت. ماه رمضان بود عطش و گرما و خستگی؛هیچکدام جلودار رزمندگان اسلام نبود. زاویه،وضعیت، تاریخ وساعت نصب هر لوله، یادداشت و محاسبه می شد. دشمن در طول جنگ از هر سلاحي استفاده كرد كه پل را از بين ببرد، اما نتوانست.
پل بعثت، شاهكار مهندسي رزمي تاريخ دفاع مقدس است و امروز با همين عنوان در دانشگاه مهندسي دافوس، تدريس مي شود. برخي از قطعات اين پل، امروز در گلزار شهداي خرمشهر است و برخي ديگر، همانجا كنار اروند، به تماشا نشسته است.
تماشاي همت شيرمرداني كه او را خلق كردند و از روي او گذشتند و سندي بر هنر و اراده جوانان اين مرز و بوم افزودند.
در ساعت  10 : 22روز 20 / 11 / 64 توسط فرماندهی كل سپاه، فرمان عمليات والفجر 8  قرائت رمز « یا فاطمه الزهرا)س(» در منطقه عملياتي فاو صادر شد.
منطقه فاو علاوه بر ارزش سیاسی نظامی، به لحاظ فراهم سازی امکان حضور مقتدرانه ایران در خاک عراق و موقعیت جغرافیایی و طبیعی، دارای ارزش استراتژیک نیز بود و هم چنین معضلات ناشی از عدم تامین مناطق عملیاتی پیشین و مقابله با فشارهای دشمن پس از تصرف منطقه را هم مرتفع می‌کرد، زیرا باتلاقی بودن سواحل رودخانه اروند درهر دو سو و نیز وجود عارضه کارخانه نمک، عملا بیش تر زمین منطقه را برای دشمن غیر قابل استفاده کرده بود و این مساله کارایی زرهی ارتش عراق را کاهش میداد.همچنین احاطه آب از سه قسمت موجب شده بود، پدافند در برابر دشمن تنها در یک سمت انجام شود و آسیب پذیری از جناحین را کاهش دهد. علاوه بر این‌ها، کوتاه بودن عقبه نیروهای خودی، پوشش مناسب منطقه برای پدافند هوایی، تسلط آتش بر روی خطوط و عقبه دشمن، امکان رعایت اصل غافلگیری، محدود بودن زمین و عمق قابل دسترس، از جمله عواملی بودند که بر میزان امیدواری‌ها نسبت به کسب پیروزی می‌افزود.
اما در عین حال با توجه به ویژگی‌های خاص منطقه، مساله عبور از رودخانه و پشتیبانی عملیات، احداث پل، تردد قایق‌ها به ساحل دشمن و پهلو گرفتن آن‌ها در ساحل رودخانه‌ها، هر کدام به عنوان موانعی بودند که برداشتن آن‌ها از سر راه به سادگی امکان پذیر نبود. به همین دلیل در طرح ریزی عملیات، تدابیر ویژه ای برای رفع آن‌ها اتخاذ شد.
از آن جایی که زمین منطقه در میان آب محصور است، تحت تاثیر جزر و مد آب خلیج فارس و رطوبت دائم حاصل از آن می‌باشد. به همین دلیل، قسمت عمده ای از زمین منطقه باتلاقی، نمک زار و سست می‌باشد. ارتفاع آب رود اروند، که از دریا تاثیر می‌پذیرد، در عمیق ترین قسمت رودخانه به 25 متر می‌رسد. در ساحل رودخانه، پوششی از چولان )بوته‌های بلند( و نی وجود دارد. ارتفاع چولان‌ها حداکثر یک و نیم متر و ارتفاع نی‌ها 3 تا 4 متر می‌باشد؛ به گونه ای که انسان به راحتی می‌تواند در میان آن مخفی شود. هم چنین نخلستان بزرگی در ساحل خودی و دشمن، که عمق آن بین 2 تا 5 کیلومتر متغیر است، وجود دارد که زمین اطراف آن اغلب سست است.

ساخت جاده در تپه های رملی

هجوم نیروهای عراقی به خوزستان بعد از 31 ‏شهریور از محورها و معابر متعدد و با به کارگیری نیروهای زرهی و مکانیره مجهز، باعث تصرف بخش های وسیعی از استان زرخیز خوزستان شد، به طوری که دشمن تا چند کیلومتری دزفول و اهواز پیشروی کرد. دشمن متجاوز در اوائل جنگ تحمیلی از طریق تنگ چزابه و جاده مرزی جفیر با بهره کیری از 2 ‏لشکر پیاده و پیاده- مکانیره به بستان حمله کرد و با اشغال بستان و 70 ‏روستای اطراف آن عده ای از اهالی این شهر را ‏شهید و عده ای را به اسارت خود در آورد و جنایات بی شماری را  ‏نیز در این منطقه مرتکب گردید.

‏در جبهه های میانی خوزستان، نیرو های بعثی با تصرف شهر بستان حمله خود را به منظور قطع جاده اهواز- دزفول ادامه دادند و قسمت های وسیعی از دشت عباس را به تصرف خود در آوردند و در پایین رودخانه کرخه متوقف و مستقر شدند. در محور جنوبی رودخانه کرخه، پس از تصرف بستان و ادامه پیشروی خود، شهر سوسنگرد را نیز به تصرف در آوردند. در شمال رود کرخه نیز با تصرف ارتفاعات ا... اکبر پادگان نظامی دشت آزادگان مورد تهدید قرار گرفت، اما در جبهه میانی بستان و مناطق گسترده ای از استان خوزستان با وجود اجرای چندین عملیات کوچک و بزرگ تا مهرماه 60 ‏این مناطق همچنان در تصرف دشمن بود؛ اگر چه رزمندگان اسلام قبل از فتح نهایی بستان، حملات و فداکاری هایی را ‏در باز پس گیری این مناطق از خود نشان دادند.

‏در ادامه این نبردها در تاریخ 31/2/60 ‏، ارتفاعات ا... اکبر پس از 7 ‏ماه به دست رزمندگان اسلام افتاد و نیروهای دشمن با تحمل تلفات و خسارات سنگین تا 12 ‏کیلو متری بستان عقب نشینی کردند. سرانجام در تاریخ یکشنبه 8 ‏آذر 60 ‏به هنگام ظهر، شهر بستان و 70 ‏روستای تابعه آن به دست رزمندگان اسلام آزاد شد و تا تاریخ 22/09/60 ‏، منطقه عملیاتی طریق القدس به طور کامل از لوث دشمن اشغالگر پاکسازی شد. عملیات طریق القدس از چنان اهمیتی برخوردار 

‏بود که امام خمینی آن را «فتح الفتوح» نامیدند.

ویژگی اصلی عملیات طریق القدس ، گذشتن از زمین های رملی غیر قابل عبور در شمال منطقه عملیاتی بود که سبب غافلگیری دشمن شد.

 

‏منطقه عملیاتی طریق القدس حدود 75 ‏کیلومتری شهر اهواز و در منطقه عمومی دشت آزادگان و در 25 ‏کیلومتری جنوب غربی سوسنگرد قرار دارد. منطقه عملیاتی مذکور دارای وسعت حدود 300 ‏کیلومتر مربع بوده و از حیث جمعیتی دارای جمعیت عرب و فرهنگی عشایری می باشد. این منطقه از شمال به ارتفاعات میشداغ و ارتفاعات ا...اکبر و از شرق به شهر حمیدیه و رودخانه کرخه و از غرب به هورالعظیم و از جنوب به هویزه محدود می شود. شهر بستان در مرکز منطقه عملیاتی و مهم ترین قسمت این منطقه قرار دارد یکی از ویژگی های جغرافیایی منطقه عملیاتی طریق القدس، و وجود زمین های رملی یا آغشته از تل ماسه هاست. این عارضه طبیعی از جمله رسوبات عهد حاضر است کالا در سطح تقریبا وسیعی قسمت هایی از سطح منطقه خوزستان به خصوص غرب منطقه عملیاتی بستان را پوشش داده است. این رسوبات از آن نظر که توسط بادها جابه جا شده  قدرت تحرک فراوان دارد و غالبا دشواری هایی را برای روستاها و دیگرمراکز تجمع انسانی به وجود می آورد.

‏این رمل ها به قدری بود که در مناطقی پای رزمندگان تا زانو در رمل فرو می رفت و روشن است که در چنین منطقه ای تحرک سریع بسیار سخت صورت می گیرد.

‏به طور کلی منشاء این رمل ها در خوزستان را تخریب مکانیکی و فرسایش بادی ماسه های حمل شده به این منطقا و یا سنگ مادر که همان ماسه سنگ هاست می دانند. سطح رمل ها در مجموع حدود 300 ‏کیلومتر مربع است.

‏عبور موفق رزمندگان از مناطق رملی و تپ های شنی از جمله ابتکاراتی است که در عملیات طریق القدس روی داد.

‏جاده ای که از شمال شهر بستان به تنگ میشداغ می رسید و بعد از آنجا به دشت چهیلا منتهی می شد، جاده ای بود کا از زمان های پیش در مانور های نظامی منطقه بستان از آن استفاده می شد، اما به دلیل مرور زمان زیر توده های شن رملی دفن شده و فقط قسمت هایی از آن بیرون مانده بود.

‏از آنجا که اهمیت این جاده در عملیات طریق القدس انکار ناپذیر بود، فرمانده هان ارتش و سپاه به این نتیجه رسیدند که هر طور شده جاده ای را در دل تپه های رملی بسازند، اما کمبود امکانات یگان های زرهی، همچنین سرعت عمل و شتابی که در ایجاد این جاده لازم بود، کارها را سخت می کرد. بعد از بیشنهادهای فراوانی که ارائه گردید، قرار شد جهاد سازندگی وارد عمل شود. به این ترتیب کار جاده سازی شروع شد و حدود 80 ‏کامیون کمپرسی بدون وقفه خاک را از تپه شحیطیه حمل کرده، روی رمل ها می ریختند و بعد از آن به وسیله ماشین های مختلف راه سازی پخش و در رمل کوبیده می شد.

بالاخره بعد از دو هفته، در بحد از ظهر روز 6 ‏/ 9 ‏/ 1360 ‏آخرین کارهای جاده خاکی به پایان رسید و به علت وجود زمین های محکم بین تپه های رملی، دیگر نیازی به جاده سازی تا دیدگاه سوم نبوت. برای جلوگیری از ریزش این تپه ها روی جاده، با هزاران کیسه شن کناره سازی شده بود. برادران جهاد سازندگی با زحمات فراوان 15 ‏کیلومتر جاده مخصوص در شنزارهایی کا تا زانو بالا می آمد، زده بودند و بقیه راه را رزمندگان به هر قیمتی که شده تصمیم به عبور گرفتند. همچنین برای امتداد مسیر و جلو گیری از گم شدن خودروها و رزمندگان از مسیر با فاصله هر 00 ‏ا متر نشانه های چوبی و آهنی نصب و فانوس های کوچکی به آن آویخته شد. این مسیر، امکان عبور نیرو و دستیابی به پهلو و عقبه را برای نیرو های خودی فراهم می کرد.

‏با شروع عملیات، دشمن از مناطق رملی در جناح شمالی خود که اصلا امکان حمله برایش متصور نبود، مورد هجوم قرار گرفت. البته بارانی که در شب عملیات آمد، کمک زیادی به محکم شدن ناحیه رملی و قابل عبور شدن آن کرده بود و دشمن با آمدن باران خیال کرده بود که احتمالا از حمله منصرف خواهیم شد. تمام رزمندگان، باران شدید آن شب را از امدادهای غیبی می دانستند. دشمن متجاوز تصور می کرد بارانی که از غروب شروع شده و کمی هم زمین را خیس کرد، مانع انجام هرگونه عملیاتی از طرف رزمندگان اسلام خواهد شد و از این رو، حالت آماده باش را که از مدتها پیش در آن به سر می بردند لفو کردند و این امر، امکان موفقیت عملیات را ‏مضاعف ساخت.

‏با آز ادسازی شهر بستان، حدود 250 کیلومتر مربع از خاک میهنمان که بعد از  ‏ 427روز به دست قوای متجاوز عراق اشغال شده بود، آزاد گردید و خطوط تدارکاتی و ارتباطی دشمن در منطقه غرب قطع شد و راه فتح بخش اشغالی خرمشهر به دست رزمندگان اسلام گشوده شد.

اتخاذ تاکتیک ویژه طراحی عبور از رمل، به عنوان محور شمالی عملیات یکی از ویرگی های عملیات و ناشی از خلاقیت و ابتکار متاثر از گسترش حضور نیرو های مردمی در جنگ بود که موجب غافلگیری دشمن و تضمین کننده پیروزی عملیات گردید. این مساله به قدری دور از انتظار دشمن بود که حتی اسرای دشمن در سایر عملیات ها همواره تاکید داشتند که رزمندگان اسلام به صورت هلی برد در این محور وارد عمل شده اند؛ زیرا رمل طبیعی، مانعی اساسی و غیر قابل عبور است و این در حالی بود که رزمندگان به منظور رسیدن به اهداف مورد نظر هیچ استفاده ای از بالگرد نکرده بودند. بنابراین شکل گیری تاکتیک جدید عملیاتی از یک سو و تغییر ذهنیت غلط دشمن و باور توانایی رزمی رزمندکان از سوی دیگر از عواملی بود که تأثیرهای خود را در صحنه نبردهای بعدی باقی گذاشت